Oyun keyfiyyətini ölçmək – Azərbaycanda reytinq metrikaları və qaydalar

İdmanın hər hansı bir növü ilə maraqlanan hər kəs "hansı komanda daha yaxşıdır?" sualını verib. Cavab sadəcə hesabla deyil, dərin analizlə tapılır. Bu gün idman dünyasında komandaların və oyunçuların gücünü qiymətləndirmək üçün müxtəlif riyazi sistemlər mövcuddur. Azərbaycanda da, xüsusilə futbol və şahmat kimi populyar idman növlərində, bu reytinqlər getdikcə daha çox diqqət mərkəzindədir. Bu yazıda sizə ən məşhur iki sistem – Elo reytinqi və gözlənilən qollar (xG) haqqında, onların necə hesablandığı, hansı məqsədlə istifadə olunduğu və Azərbaycan kontekstində onları necə başa düşmək barədə praktik məlumat verəcəyik. Həmçinin, rəsmi qaydalar və mübahisəli anlar bu metrikaları necə təsir edə bilər, onu da araşdıracağıq. Məsələn, bir çox azarkeş pinco az platformasında müzakirə edərkən bu anlayışlarla qarşılaşa bilər, lakin onların mahiyyətini başa düşmək təhlili daha maraqlı edir.

Elo reytinq sistemi – Şahmatdan futbola qədər bir konsept

Elo reytinq sistemi, adını onu işləyib hazırlayan amerikalı fizik Arpad Elodan alıb. İlk növbədə şahmat üçün hazırlansa da, indi futbol, basketbol, tennis və hətta videooyunlar da daxil olmaqla, bir çox rəqabətli sahədə istifadə olunur. Sistemin əsas ideyası sadədir: hər bir iştirakçıya (komandaya və ya oyunçuya) müəyyən bir reytinq balı verilir. Oyun nəticəsindən asılı olaraq, bu bal artır və ya azalır. Qalib gələn rəqibindən bal “alır”, məğlub olan isə bal itirir. Amma burada ən vacib detal – nəticənin gözləntilərə nə dərəcədə uyğun gəlməsidir. Əgər güclü komanda zəif komandanı məğlub edərsə, çox az bal qazanar, çünki bu nəticə gözləniləndir. Əksinə, zəif komanda güclü komandanı məğlub edərsə, çoxlu bal qazanar. Bu, sistemin dinamik və tarazlıq saxlayan tərəfidir.

Elo hesablamasının əsas prinsipləri

Reytinqin dəyişməsi üçün düstur əsasən üç amildən asılıdır: oyunçuların cari reytinqləri, oyunun nəticəsi (qələbə, məğlubiyyət, heç-heçə) və “K” əmsalı adlanan bir sabit. K əmsalı reytinqin nə qədər sürətlə dəyişəcəyini müəyyən edir. Yüksək K dəyəri gənc və ya tez inkişaf edən liqalar üçün, aşağı K dəyəri isə sabit, yüksək səviyyəli çempionatlar üçün daha uyğundur. Azərbaycan Premyer Liqasında da bu tip reytinqlər komandaların beynəlxalq turnirlərdəki potensialını qiymətləndirmək üçün istifadə oluna bilər.

• Başlanğıc reytinq: Hər yeni komandaya və ya oyunçuya ilkin bal verilir (məsələn, 1000 və ya 1500).
• Gözlənilən nəticə: Riyazi ehtimal düsturu ilə hər komandanın qalib gəlmə şansı hesablanır. Güclü komandanın gözlənilən qalibiyyət ehtimalı daha yüksək olur.
• Həqiqi nəticə: Qələbə üçün 1, heç-heçə üçün 0.5, məğlubiyyət üçün 0 qiyməti verilir.
• Yeni reytinqin hesablanması: Köhnə reytinq + K * (Həqiqi nəticə – Gözlənilən nəticə). Burada fərq nə qədər böyük olarsa, reytinq dəyişikliyi də bir o qədər böyük olur.
• Beynəlxalq tətbiqlər: FIFA-nın qadınlar reytinqi və bir çox klubların reytinq sistemləri Elo prinsiplərinə əsaslanır.
• Azərbaycan konteksti: Yerli futbol çempionatında komandaların formalaşan güc dinamikasını izləmək üçün faydalı bir alət ola bilər.
• Məhdudiyyətlər: Sistem yalnız qələbə/məğlubiyyətə diqqət yetirir, oyunun keyfiyyəti və ya oyunun gedişi haqqında məlumat vermir.

Gözlənilən qollar (xG) – Futbolun gizli dilini açmaq

Gözlənilən qollar (Expected Goals – xG) son onillikdə futbol analitikasının ən mühüm inkişafıdır. Bu metrika, bir zərbənin qola çevrilmə ehtimalını 0 ilə 1 arasında bir rəqəmlə ifadə edir. Məsələn, penalti zərbəsinin xG dəyəri təxminən 0.79-dur, yəni belə bir fürsətin 79% ehtimalla qola çevrilməsi gözlənilir. Uzaq məsafədən və bucağı dar olan bir zərbənin xG dəyəri isə 0.05 kimi çox aşağı ola bilər. Bu sistem, komandanın oyun keyfiyyətini yalnız vurduğu qolların sayına deyil, yaratdığı təhlükəli fürsətlərin keyfiyyətinə görə qiymətləndirməyə imkan verir. Bu, Azərbaycan futbolunda da təhlilçilər və məşqçilər tərəfindən getdikcə daha çox qəbul edilən bir yanaşmadır.

xG modeli necə işləyir? Model, keçmişdəki yüz minlərlə zərbə məlumatını təhlil edərək, müəyyən edir ki, müəyyən bir mövqedən, müəyyən bir ayaqla, qapıçının və müdafiəçilərin mövqeyi nəzərə alınmaqla, zərbənin qola çevrilmə ehtimalı nə qədərdir. Müasir xG modelləri o qədər inkişaf edib ki, hətta zərbənin başla və ya ayaqla edilməsi, fürsətin kontratakdan yaranması kimi amilləri də nəzərə alır.

Zərbə növü	Təxmini xG dəyəri	İzah
Penalti	0.79	Qapıçıya çox yaxın, qarşısında maneə olmayan aydın fürsət.
Qapıya çox yaxın məsafədən (6 yard daxilində)	0.40 – 0.60	Qapıçı ilə tək-tək vəziyyət və ya sərbəst baş vurma.
Cərimə meydançası daxilindən (mərkəzdən)	0.10 – 0.20	Müdafiə sıx olanda edilən orta məsafəli zərbə.
Cərimə meydançası xaricindən uzaq məsafəli zərbə	0.03 – 0.06	Az ehtimallı, lakin bəzən qola çevrilən gözəl qollar.
Bucağı dar olan fürsət	0.05 – 0.12	Qapı xəttinə yaxın, lakin bucağın dar olması səbəbilə çətin vəziyyət.
Kontratakdan yaranan aydın fürsət	0.30 – 0.50	Müdafiənin təşkil olunmadığı, az sayda qarşıdurmanın olduğu sürətli hücum.
Sərbəst vuruş (birbaşa qola yönəlmiş)	0.04 – 0.08	Divardan və ya qapıçıdan asılı olaraq dəyişən çətin fürsət.
Künc vuruşundan başla vurma	0.05 – 0.10	Müdafiənin və qapıçının mövqeyindən asılı olaraq dəyişir.

xG-nin Azərbaycan futboluna tətbiqi

Azərbaycan Premyer Liqasında xG analizi komandaların həqiqi performansını daha yaxşı anlamaq üçün əvəzolunmaz bir vasitəyə çevrilə bilər. Məsələn, bir komanda oyunda 2-1 qalib gəlsə də, əgər rəqib daha yüksək keyfiyyətli fürsətlər (daha yüksək ümumi xG) yaratmışdırsa, bu, qələbənin böyük ehtimalla təkrar olunmayacağını göstərə bilər. Əksinə, məğlub olan bir komanda yüksək xG yığmışdırsa, bu, gələcək oyunlar üçün ümid verə bilər. Bu metrika, məşqçilərə oyunçuların mövqelənməsini, hücum strategiyasını və müdafiə zəifliklərini təhlil etməkdə kömək edir. Həmçinin, scoutinq üçün də faydalıdır – hansı oyunçunun daha yaxşı fürsətlər yaratdığını və ya daha səmərəli zərbə endirdiyini göstərə bilər.

Reytinq sistemləri və rəsmi qaydalar – Hakim qərarlarının təsiri

İstər Elo, istərsə də xG kimi bütün metrikalar nəzəri olaraq meydanda baş verənləri ölçür. Lakin idmanın insan amili – xüsusilə də hakim qərarları – bu hesablamalara birbaşa təsir göstərir. Penalti, qolun ləğvi, qırmızı və sarı vərəqələr kimi qərar anları oyunun nəticəsini və nəticədə reytinqləri kökündən dəyişə bilər. Azərbaycanda da, digər ölkələrdə olduğu kimi, bu cür mübahisəli anlar tez-tez müzakirə olunur. Burada sual yaranır: bir reytinq sistemi hakimin səhvinə “həssasdırmı”? Mövzu üzrə ümumi kontekst üçün NBA official site mənbəsinə baxa bilərsiniz.

Cavab birmənalı deyil. Elo sistemi yalnız nəticə ilə maraqlanır. Qeyri-ədalətli penalti hesaba düşüb komandanın qələbəsi ilə nəticələnərsə, Elo reytinqi bu qələbəni “həqiqi” hesab edərək bal dəyişikliyi edəcək. xG isə bir az fərqli işləyir. xG modeli yalnız zərbə anını (məsələn, penaltı zərbəsini) qeyd edər və onu yüksək ehtimallı bir fürsət kimi qiymətləndirər. Lakin, o penaltının verilməsinin haqlı olub-olmadığına qərar vermir. Bu, metrikaların məhdudiyyətidir – onlar konteksti tam əhatə etmir.

• Penalti qərarları: Səhv verilən bir penalti, komandaya təxminən 0.79 xG dəyərində süni bir fürsət qazandırar və qələbə ehtimalını artırar. Bu, həm xG statistikasını, həm də nəticədə Elo reytinqini təhrif edə bilər.
• Qolların ləğvi: Haqlı sayılan bir qolun səhvən ləğv edilməsi, komandanın həqiqi xG-ni (qola çevrilmiş bir fürsət) statistikada itirilməsinə səbəb olar, lakin oyun nəticəsinə təsir edərək Elo balına da mənfi təsir göstərər.
• Qırmızı vərəqələr: Erkən verilən qırmızı vərəqə oyunun gedişatını dəyişdirərək, 10 nəfərlə qalan komandanın məğlubiyyət ehtimalını artırar. Bu, Elo üçün gözlənilən nəticəni dəyişir, lakin xG statistikası oyunun qalan hissəsində yaranan fürsətləri ölçməyə davam edər.
• VAR texnologiyası: Video köməkçi hakim (VAR) kimi texnologiyaların tətbiqi səhvləri azaltmaqla, nəticələrin və statistikaların daha “ədalətli” olmasına kömək edə bilər. Azərbaycan futbolunda da bu sistemin tətbiqi bu cür təhrifləri azalda bilər.
• Uzunmüddətli təsir: Tək bir səhv qərar tək bir oyunun stat

Bu təhriflər uzun müddət ərzində çoxsaylı oyunların statistikasında özünü birtəhər tarazlayır. Lakin, aydındır ki, hər hansı bir riyazi model real dünyanın bütün çətinliklərini və insan faktorunu tam əhatə edə bilməz. Elo və xG də bu qaydadan kənar deyil.

Bu iki metrikadan istifadə etməklə futbol təhlili daha dərin və məlumatlı olur. Onlar təkbaşına mütləq həqiqəti göstərməsə də, birlikdə istifadə olunduqda oyun haqqında daha tutarlı bir mənzərə yaradır. Azərbaycan futbolunda bu yanaşmanın tətbiqi komandaların gücünü qiymətləndirmək və strategiyaları formalaşdırmaq üçün faydalı bir vasitə ola bilər. Əsas anlayışlar və terminlər üçün football laws of the game mənbəsini yoxlayın.

Nəticə etibarilə, futbolun gözəlliyi onun təxmin edilməzliyindədir. Elo və xG kimi analitik vasitələr isə bu gözəlliyi anlamağa və onun arxasındakı məntiqi aydınlaşdırmağa kömək edir.